Custom Search

Κυριακή 3 Απριλίου 2011

Η σκοτεινή ύλη ως πηγή ζωής

Η ζωή, όπως την γνωρίζουμε στο πλανήτη μας, είναι δυνατό να εξελιχθεί κάτω από ένα περιορισμένο φάσμα περιβαλλοντικών συνθηκών. Η ύπαρξη νερού σε υγρή μορφή αποτελεί ίσως την βασικότερη προϋπόθεση για οργανισμούς βασισμένους στον άνθρακα. Η ανάγκη αυτή, με τη σειρά της, προϋποθέτει ένα πεπερασμένο φάσμα θερμοκρασιών. Στη Γη και στους περισσότερους πλανήτες η επιφανειακή θερμοκρασία  συντηρείται κυρίως από την ακτινοβολία του ήλιου γύρω από τον οποίο περιστρέφονται. Αν η Γη βρίσκονταν λίγο πιο μακριά ή λίγο πιο κοντά στον Ήλιο η επιφάνεια της θα ήταν είτε πολύ ψυχρή είτε πολύ θερμή για την ύπαρξη υγρού νερού.

Πρόσφατα ερευνητές του Πανεπιστημίου του Σικάγο και του Ινστιτούτου FermiLab έκαναν υπολογισμούς που αναδεικνύουν μια νέα απρόσμενη πηγή θέρμανσης της επιφάνειας των πλανητών: την εξαΰλωση σωματιδίων σκοτεινής ύλης. 


Η σκοτεινή ύλη πιστεύεται ότι κυριαρχεί το Σύμπαν, αποτελώντας πάνω από το 80% της μάζας του. Η ακριβής φύση της όμως, παραμένει άγνωστη. Μια από τις επικρατέστερες θεωρίες υποστηρίζει ότι αποτελείται από υποατομικά σωματίδια τα οποία όμως αλληλεπιδρούν ασθενώς με τη συνήθη ύλη. Έτσι παρά το ότι είναι πιθανό τα σωματίδια αυτά να βρίσκονται  παντού γύρω μας, δεν είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε την ύπαρξη τους, εξού και ο όρος σκοτεινή. 

Σύμφωνα με την πρόσφατη δημοσίευση, καθώς τα σωματίδια της σκοτεινής ύλης διατρέχουν το Σύμπαν είναι δυνατό να σκεδαστούν από τα άτομα κάποιου πλανήτη, να χάσουν ενέργεια και να δεσμευτούν από το βαρυτικό του πεδίο. Κατά τη διαδικασία αυτή ένας σημαντικός πληθυσμός από σωματίδια σκοτεινής ύλης συγκεντρώνονται στο πυρήνα του πλανήτη. Η υψηλή συγκέντρωση σωματιδίων σκοτεινής ύλης αυξάνει την πιθανότητα κάποια από αυτά να συγκρουστούν και να  εξαΰλωθούν παράγοντας ενέργεια η οποία  μεταβιβάζεται στο πλανήτη και τον θερμαίνει.  


Η διαδικασία αυτή υπολογίζεται ότι συνεισφέρει εξαιρετικά μικρό ποσοστό ενέργειας στη Γη, μόλις το ένα τρισεκατομμυριοστό της ενέργειας που φτάνει από τον Ήλιο. Αυτό οφείλεται στη μικρή μάζα του πλανήτη μας, καθώς και στη θέση του στο Γαλαξία, όπου η πυκνότητα των σωματιδίων σκοτεινής ύλης υπολογίζεται ότι είναι σχετικά μικρή. 


Όμως για μεγαλύτερους πλανήτες, με μάζα τουλάχιστον μερικές φορές μεγαλύτερη από αυτή της Γης, οι οποίοι βρίσκονται σε περιοχές με μεγάλη πυκνότητα σωματιδίων σκοτεινής ενέργειας (π.χ. κοντά στο κέντρο του Γαλαξία) τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Κάτω από αυτές τις συνθήκες η διάσπαση της σκοτεινής ύλης στο κέντρο των πλανητών είναι δυνατό να παράγει αρκετή ενέργεια ώστε νερό να υπάρχει στην επιφάνεια τους σε υγρή μορφή. Σε τέτοιους πλανήτες είναι δυνατό να αναπτυχθεί ζωή έστω και να δεν υπάρχει κοντινό αστέρι να τους θερμαίνει. 


Επιπλέον η σκοτεινή ύλη θα μπορούσε να κρατήσει τις επιφάνειες των πλανητών θερμές για τρισεκατομμύρια χρόνια, πολύ περισσότερο από το χρόνο ζωής οποιαδήποτε αστεριού, αναδεικνύοντας τέτοιους πλανήτες ως το απόλυτο προπύργιο της ζωής στο Σύμπαν.

Πέμπτη 17 Μαρτίου 2011

Η προηγούμενη ζωή του Γαλαξιακού κέντρου

Απεικόνιση των φυσαλίδων ακτινοβολίας-γ που ανακάλυψε ο Fermi 
(μοβ περιοχές) σε σχέση με το Γαλαξιακό επίπεδο.
Μια τεράστια μελανή οπή κρύβεται στο κέντρο του Γαλαξία μας. Ζυγίζει περίπου όσο 4.5 εκατομμύρια Ήλιοι και αυτή τη στιγμή είναι ανενεργή. Δεν καταπίνει ύλη από τον μεσοαστρικό χώρο και συνεπώς δεν αυξάνει τη μάζα της. Όμως τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά στο πρόσφατο παρελθόν.


Σύμφωνα με πρόσφατη ανακοίνωση αστρονόμων από το πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στην Santa Cruz, πριν από περίπου 1-2 εκατομμύρια χρόνια, όταν οι πρόγονοι του Homo Sapiens έκαναν την εμφάνιση τους στη Γη, το κέντρο του Γαλαξίας μας κόχλαζε. Στην εργασία τους οι επιστήμονες προσπαθούν να εξηγήσουν νέες παρατηρήσεις από το διαστημικό τηλεσκόπιο Fermi, που δείχνουν την ύπαρξη δύο αχνών πηγών ακτινοβολίας-γ που εκτείνονται αντιδιαμετρικά από το κέντρο του Γαλαξία σε απόσταση 25 χιλιάδων ετών φωτός πάνω και κάτω από το γαλαξιακό επίπεδο. Για σύγκριση ο Γαλαξίας μας έχει ακτίνα μόλις 50 χιλιάδες έτη φωτός. Οι τεράστιες σε μέγεθος πηγές ακτινοβολίας-γ που ανακάλυψε ο Fermi, δεν έχουν προηγούμενο. Η ομάδα των αστρονόμων έδειξε ότι οι παρατηρήσεις είναι δυνατό να αποτελούν την ηχώ  της τελευταίας περιόδου έντονης δραστηριότητας της μελανής οπής του Γαλαξία μας. 

Η τεράστια ενέργεια που εκλύεται κατά την προσαύξηση ύλης στη κεντρική μελανή οπή επιταχύνει σωματίδια (ηλεκτρόνια, πρωτόνια) σε ταχύτητες που προσεγγίζουν αυτή του φωτός. Λόγω μαγνητικών πεδίων τα ενεργητικά σωματίδια δεν εκπέμπονται συμμετρικά προς όλες τις διευθύνσεις, αλλά έχουν έντονη κατευθυντικότητα. Κινούνται σε ένα στενό κώνο που έχει τη μορφή πίδακα. Όταν συγκρουσθούν με χαμηλής ενέργειας φωτόνια του μεσοαστρικού χώρου (π.χ. από αστέρες του Γαλαξία), τους προσδίδουν μέρος της ενέργειας τους, και τα μετατρέπουν σε φωτόνια-γ τα οποία μπορεί και ανιχνεύει ο Fermi. Όταν η μελανή οπή σβήσει, τα σωματίδια που έχουν ήδη επιταχυνθεί συνεχίζουν να κινούνται κατά μήκος των πιδάκων και να παράγουν ακτινοβολία-γ μέσω συγκρούσεων για μερικά εκατομμύρια χρόνια, μέχρι να χάσουν την ενέργεια τους.
  
Οι προσομοιώσεις που παρουσίασαν οι ερευνητές δείχνουν ότι το μέγεθος και το σχήμα των πηγών που ανακάλυψε ο Fermi είναι πλήρως συμβατές με αυτό το σενάριο. Στην προσομοίωση τους η περίοδος ενεργοποίησης της μελανής οπής ξεκίνησε 1-2 εκατομμύρια χρόνια πριν και διήρκεσε 100-500 χιλιάδες χρόνια. Αν οι πρόγονοι μας είχαν τα μέσα να παρατηρήσουν το κέντρο του Γαλαξία θα έβλεπαν μια πολύ διαφορετική εικόνα από τη σημερινή.

Τετάρτη 23 Φεβρουαρίου 2011

Σκoτεινή ύλη εναντίον τροποποιημένης βαρύτητας

Ο σπειροειδής γαλαξίας NGC 6946 και η καμπύλη περιστροφής 
του, που περιγράφει πώς μεταβάλλεται η ταχύτητα περιστροφής 
των αστέρων γύρω από το κέντρο του (κατακόρυφος άξονας) 
ως συνάρτηση της απόστασης τους από αυτό (οριζόντιος άξονας). 
Η πράσινη καμπύλη αντιστοιχεί στην πρόβλεψη της Νευτώνειας
 βαρύτητας λαμβάνοντας υπόψη μόνο τη φωτεινή μάζα του γαλαξία. 
Η  Νευτώνειας βαρύτητα υπολείπεται των παρατηρήσεων 
και απαιτεί την ύπαρξη σκοτεινής ύλης επιπλέον της φωτεινής. 
Η κίτρινη γραμμή είναι η πρόβλεψη της τροποποιημένης βαρύτητας, 
η οποία ερμηνεύει σωστά τις παρατηρήσεις χωρίς την ανάγκη 
επιπλέον σκοτεινής ύλης. (πηγή περιοδικό SCIENCE vol 317, 3 
August 2007)
Το 80% της μάζας του Σύμπαντος δεν εκπέμπει ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία. Μπορούμε να συμπεράνουμε την ύπαρξη της μόνο από την βαρυτική επίδραση που ασκεί στη συνήθη φωτεινή ύλη, άστρα και αέριο. Οι σπειροειδείς γαλαξίες παραδείγματος χάρη, περιστρέφονται πιο γρήγορα από ότι υπαγορεύει η φωτεινή τους μάζα. Οι γαλαξίες που ανήκουν σε σμήνη κινούνται με ταχύτητες οι οποίες μπορούν να εξηγηθούν μόνο αν υπάρχει μάζα στο σμήνος επιπλέον αυτής που βλέπουν τα τηλεσκόπια. Μετρήσεις της μικροκυματικής ακτινοβολίας υποβάθρου, η οποία αποτελεί την ηχώ της Μεγάλης Έκρηξης, δείχνουν ότι ολόκληρο το Σύμπαν κυριαρχείται από σκοτεινή ύλη άλλα και από την ακόμη πιο μυστηριώδη σκοτεινή ενέργεια.

Η υπόθεση της σκοτεινής ύλης έχει εδραιωθεί σε τέτοιο βαθμό στην επιστημονική και ευρύτερη κοινότητα ώστε δεν αναρωτιόμαστε πλέον αν πράγματι υπάρχει, αλλά ποια είναι η φύση της. Πειράματα βρίσκονται σε εξέλιξη στα βάθη της Γης για να εντοπίσουν το αινιγματικό σωματίδιο της σκοτεινής ύλης, ενώ αστρονόμοι προσπαθούν να παρατηρήσουν την ακτινοβολία γάμμα που εκπέμπεται κατά την διάσπαση των υποθετικών αυτών σωματιδίων.

Όμως υπάρχει και αντίλογος. Η υπόθεση της σκοτεινές ύλης στηρίζεται στην παραδοχή ότι η βαρύτητα, όπως περιγράφεται από τη Νευτώνεια δυναμική ή τη γενική θεωρία της σχετικότητας, ισχύει αναλλοίωτη σε μεγάλες (γαλαξιακές) κλίμακες. Είναι όμως γεγονός ότι ο νόμος της βαρύτητα έχει επαληθευθεί πειραματικά μόνο στο Ηλιακό μας σύστημα, το οποίο είναι πολλές τάξεις μεγέθους μικρότερο από τις διαστάσεις του Γαλαξία. Είναι πιθανόν λοιπόν σε πολύ μεγάλες κλίμακες να υπάρχουν αποκλίσεις από το νόμο της βαρύτητας που έχει καθιερωθεί και επαληθευθεί στις Γήινες διαστάσεις. Τέτοιες αποκλίσεις θα γίνονταν αντιληπτές μόνο σε παρατηρήσεις των κινήσεων αστέρων γύρω από γαλαξίες, της δυναμικής των γαλαξιών σε σμήνη ή της διαστολής ολόκληρου του Σύμπαντος. 

Η υπόθεση της τροποποιημένης βαρύτητας (Modified Newtonian dynamics, MOND) διατυπώθηκε στην δεκαετία του 80 και προτείνει ότι ο νόμος του Νεύτωνα ισχύει μόνο για μεγάλες επιταχύνσεις και πρέπει να τροποποιηθεί για πολύ μικρές τιμές της επιτάχυνσης, παρόμοιες με αυτές που νιώθουν τα αστέρια όταν κινούνται στο δυναμικό ενός γαλαξία ή οι γαλαξίες ενός σμήνους. Η ανάπτυξη της υπόθεσης αυτής έχει ομοιότητες με την γέννεση της κβαντομηχανικής στις αρχές του 20ου αιώνα, όπου πειράματα σε κλίμακες πολύ μικρότερες από αυτές που μας είναι άμεσα αντιληπτές υποχρέωσαν τους επιστήμονες να δημιουργήσουν μια νέα πιθανοκρατική θεωρία για τον μικρόκοσμο.

Αν και η θεωρία της τροποποιημένης βαρύτητας για πολλά χρόνια θεωρούνταν αιρετική και αποκομμένη από την πραγματικότητα, τα τελευταία χρόνια κερδίζει συνεχώς έδαφος και πλέον ανταγωνίζεται στα ίσα την υπόθεση της σκοτεινής ύλης και ενέργειας. 

Πρόσφατη ανακοίνωση συνοψίζει τη θέση των δυο υποθέσεων, σκοτεινή ύλη και τροποποιημένη βαρύτητα, έναντι των παρατηρησιακών δεδομένων. Η τροποποιημένη βαρύτητα είναι σε θέση να εξηγήσει την περιστροφή των σπειροειδών γαλαξιών χωρίς την προσθήκη σκοτεινής ενέργειας. Επιπλέον μεγάλη της επιτυχία αποτελεί η ορθή πρόβλεψη του λόγου φωτεινότητας προς μάζα των νάνων γαλαξιών που γεννώνται στον απόηχο γαλαξιακών συγκρούσεων μεγάλης ταχύτητας από αέριο που εκτινάσσεται σε μεγάλες αποστάσεις από το αρχικό σύστημα. Αυτοί οι νάνοι γαλαξίες αποτελούν πονοκέφαλο για την υπόθεση της σκοτεινής ύλης, η οποία αδυνατεί να εξηγήσει την παρατηρούμενη μάζα και φωτεινότητα.


Όμως η τροποποιημένη βαρύτητα αντιμετωπίζει επίσης προβλήματα. Ένα από αυτά είναι ότι αποτυγχάνει να εξηγήσει την συνολική μάζα των σμηνών γαλαξιών. Εκεί απαιτείται μάζα 2 φορές περισσότερη από αυτή που βλέπουμε (η θεωρία της σκοτεινής ύλης απαιτεί μάζα 10 φορές μεγαλύτερη της φωτεινής) για να εξηγηθούν οι μετρούμενες ταχύτητες των γαλαξιών που ανήκουν στο σμήνος. Αυτό είναι ανησυχητικό. Η θεωρία που επιδιώκει να εξαλείψει την ανάγκη της σκοτεινής ύλης, στην περίπτωση των σμηνών γαλαξιών πρέπει να επικαλεστεί την ύπαρξη της. Για κάποιους επιστήμονες όμως η ασυμφωνία κατά ένα παράγοντα 2 δεν είναι καταστροφική καθώς υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις που θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη διαφορά. Είναι πολύ πιθανό παραδείγματος χάρη, μεγάλες ποσότητες συνήθους φωτεινής ύλης να βρίσκονται σε κατάσταση πυκνότητας και θερμοκρασίας που κάνει τον εντοπισμό της εξαιρετικά δύσκολο από τα υπάρχοντα τηλεσκόπια. Επιπλέον αν υποατομικά σωματίδια όπως τα νετρίνα αποδειχθεί ότι έχουν αρκετά μεγάλη μάζα (ξέρουμε ότι δεν είναι μηδέν αλλά δεν έχουμε ακόμη μετρήσει την ακριβή τιμή της) τότε η τροποποιημένη βαρύτητα δεν θα αντιμετώπιζε πρόβληματα στα σμήνη γαλαξιών.
 
Κύρια πρόκληση όμως για τη θεωρία της τροποποιημένης βαρύτητας είναι η ερμηνεία κοσμολογικών παρατηρήσεων, όπως οι διαταραχές της μικροκυματικής ακτινοβολίας υποβάθρου και η δημιουργία των δομών μεγάλης κλίμακας στο Σύμπαν (π.χ. σμήνη και υπερσμήνη γαλαξιών), τα οποία η υπόθεση της σκοτεινής ύλης και ενέργειας εξηγεί με μεγάλη επιτυχία και ακρίβεια. Μέχρι σήμερα κάτι τέτοιο δεν έχει επιτευχθεί από τους υποστηρικτές της τροποποιημένης βαρύτητας.  Κάποιες παραλλαγές της θεωρίας έχουν φτάσει κοντά στο να ερμηνεύσουν κάποια κοσμολογικά δεδομένα, άλλα όχι στο βαθμό ακρίβειας που επιτυγχάνει η θεωρία της σκοτεινής ενέργειας. Η αντιπαράθεση ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα συνεχίζεται.

Παρασκευή 11 Φεβρουαρίου 2011

Τι θα λέγατε σε έναν εξωγήινο;

Από τη στιγμή που η επιστήμη περιέγραψε με πειστικό τρόπο τη θέση του πλανήτη μας στο Σύμπαν, ο 'Ανθρωπος αναρωτήθηκε αν υπάρχουν εξωγήινοι πολιτισμοί. Η αστρονομία απαντά στο ερώτημα με αριθμούς. Υπάρχουν 100 δισεκατομμύρια αστέρια πανομοιότυπα με τον Ήλιο στο Γαλαξία εκ των οποίων 10-15% (ή 10-15 δισεκατομμύρια) έχουν πλανητικά συστήματα παρόμοια με το δικό μας. Η πιθανότητα κάποιο από αυτά να φιλοξενεί πλανήτες που μπορούν να συντηρήσουν νοήμων ζωή δεν είναι αμελητέα. Αν κανείς δεχτεί ότι μαθηματικά είναι δυνατό να υπάρχουν τεχνολογικά προηγμένοι εξωγήινοι πολιτισμοί, το επόμενο ερώτημα είναι εάν η επικοινωνία μαζί τους είναι δυνατή. (Διαβάστε περισσότερα στο SciFi).