Custom Search
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα modified newtonian dynamics. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα modified newtonian dynamics. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Κυριακή 22 Μαΐου 2011

Το τέλος της κλασικής βαρύτητας;






Η θεώρηση ότι νόμος της βαρύτητας, όπως περιγράφεται από τη Νευτώνεια μηχανική ή τη γενική θεωρία της Σχετικότητας, ισχύει αναλλοίωτος σε όλες τις κλίμακες οδηγεί κατά ανάγκη στην υπόθεση της Σκοτεινής ύλης. Το 80% της μάζας του Σύμπαντος δεν εκπέμπει ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία και μπορούμε να αντιληφθούμε την ύπαρξη της μόνο μέσω της βαρυτικής έλξης που ασκεί στη συνήθη, φωτεινή, ύλη. Χωρίς σκοτεινή ύλη, η κλασική βαρύτητα δεν μπορεί να εξηγήσει βασικά παρατηρησιακά δεδομένα, όπως η ταχύτητα περιστροφής αστέρων γύρω από το κέντρο σπειροειδών γαλαξιών.

Υπάρχει όμως και μια διαφορετική ερμηνεία των παρατηρήσεων, αυτή της τροποποιημένης βαρύτητας (Modified Newtonian dynamics, MOND), στην οποία η αινιγματική Σκοτεινή ύλη δεν είναι πλέον απαραίτητη. Η εναλλακτική αυτή θεώρηση υπαγορεύει ότι σε μεγάλες αποστάσεις, όταν η βαρύτική έλξη είναι ασθενής (η ένταση της ελαττώνεται με το τετράγωνο της απόστασης ανάμεσα σε δύο σώματα), ο νόμος της βαρύτητας αποκλίνει από τη Νευτώνεια προσέγγιση ή τη Γενική θεωρία της Σχετικότητας. Τέτοιες αποκλίσεις δεν γίνονται αισθητές στο άμεσο περιβάλλον μας. Παραδείγματος χάρη η έλξη που ασκεί το βαρυτικό πεδίο της Γης σε κάθε ένα από εμάς είναι πολλές τάξεις μεγέθους  ισχυρότερη από το όριο στο οποίο η τροποποιημένη βαρύτητα αναμένεται να εμφανίζεται. Παρομοίως η έλξη που ασκεί ο Ήλιος σε  σώματα του πλανητικού μας συστήματος είναι αρκετά έντονη ώστε η τροποποιημένη βαρύτητα, αν υφίσταται, να μην γίνεται αντιληπτή.


Υπάρχουν όμως αντικείμενα που μπορούν να αποκαλύψουν διαφοροποιήσεις από το νόμο της κλασικής βαρύτητας και άρα να επιβεβαιώσουν ή να αντικρούσουν τη θεωρία της τροποποιημένης βαρύτητας. Τα διπλά αστέρια παραδείγματος χάρη, περιστρέφονται το ένα γύρω από το άλλο λόγω της βαρυτικής τους αλληλεπίδρασης. Όταν η μάζα των δύο αστέρων είναι μικρή (παρόμοια με το Ήλιο) και η απόσταση μεταξύ τους μεγάλη (τουλάχιστον μερικές χιλιάδες φορές την απόσταση Γης-Ήλιου, για σύγκριση ο Πλούτωνας απέχει από το Ήλιο μόλις 40 φορές την απόσταση Γης-Ήλιου) η βαρύτική δύναμη που το ένα άστρο ασκεί στο ζευγάρι του είναι αρκετά ασθενής ώστε πιθανές αποκλίσεις από την κλασσική βαρύτητα να γίνονται εμφανείς και μετρήσιμες. 


Σχετική ταχύτητα διπλών συστημάτων (κατακόρυφος άξονας) μικρής μάζας και μεγάλου διαχωρισμού από το Sloan Digital Sky Survey ως συνάρτηση της απόστασής μεταξύ των δύο σωμάτων (οριζόντιας άξονας). Τα σημεία (μπλε) είναι οι μετρήσεις από το Sloan Digital Sky Survey. Η κόκκινη γραμμή αντιστοιχεί στην πρόβλεψη της κλασικής βαρύτητας. Εάν η θεωρία ίσχυε θα έπρεπε όλα τα σημεία να βρίσκονται κάτω από την κόκκινη γραμμή, κάτι που δεν συμβαίνει. Αντίθετα φαίνεται ότι η κατανομή των μετρήσεων είναι σχεδόν σταθερή με την απόσταση, σε συμφωνία με την τροποποιημένη βαρύτητα. 
Πρόσφατη ανάλυση δεδομένων από το Sloan Digital Sky Survey δημιούργησε το πρώτο δείγμα διπλών αστέρων μεγάλου διαχωρισμού και μικρής μάζας, το πλέον κατάλληλο για τον έλεγχο της θεωρίας της τροποποιημένης βαρύτητας. Ο παρατηρησιακος έλεγχος είναι εξαιρετικά απλός στην εφαρμογή. Αν κανείς υποθέσει την ιδανική περίπτωση ενός ζεύγους αστέρων σε κυκλική τροχιά λόγω βαρυτικής αλληλεπίδρασης τότε σύμφωνα με την κλασική βαρύτητα η σχετική ταχύτητα των δύο αστέρων που μετράμε στη Γη θα πρέπει να ελαττώνεται όσο αυξάνεται η απόσταση που τα χωρίζει. Όσο μεγαλύτερη η απόσταση ανάμεσα στα δύο σώματα τόσο πιο αργά περιστρέφονται το ένα γύρω από το άλλο. Αντίθετα η τροποποιημένη βαρύτητα προβλέπει σχετική ταχύτητα σταθερή με την απόσταση. 


Στην πράξη επειδή η τροχιά των αστέρων δύναται να είναι ελλειπτική και δεν γνωρίζουμε το επίπεδο περιστροφής καθώς οι κινήσεις του διπλού συστήματος προβάλλονται στην ουράνια σφαίρα, περιμένει κανείς να παρατηρήσει διασπορά στις μετρούμενες σχετικές ταχύτητες των διπλών συστημάτων. Ο διαχωρισμός όμως ανάμεσα στην κλασική και τροποποιημένη βαρύτητα παραμένει. Στην ρεαλιστική περίπτωση η κατανομή των σχετικών ταχυτήτων που μετράμε έχει μέγιστη τιμή (άνω όριο) που είτε ελαττώνεται με την απόσταση στην περίπτωση της κλασικής βαρύτητας, είτε παραμένει σταθερή στην περίπτωση της τροποποιημένης βαρύτητας. 


Αστρονόμοι από το Πανεπιστήμιο Nacional Autonoma του Μεξικού παρουσιάζουν το παραπάνω απλό παρατηρησιακό τεστ σε πρόσφατη δημοσίευση, χρησιμοποιώντας το δείγμα διπλών αστέρων μικρής μάζας και μεγάλης απόστασης από το Sloan Digital Sky Survey. Τα αποτελέσματα φαίνονται στο σχήμα και βρίσκονται σε ασυμφωνία με την κλασική βαρύτητα. Η κατανομή των μετρούμενων σχετικών ταχυτήτων των διπλών αστέρων δεν φαίνεται να μειώνεται με την απόσταση όπως προβλέπει η κλασική θεωρία (κόκκινη γραμμή). 


Βέβαια το αποτέλεσμα αυτό ούτε επιβεβαιώνει την τροποποιημένη βαρύτητα. Καθώς όμως η έννοια της σκοτεινής ύλης έχει διατυπωθεί εδώ και 90 χρόνια, χωρίς κανείς ακόμη να καταλαβαίνει τι είναι, είναι λογικό να θεωρεί κανείς και εναλλακτικές απόψεις. 

Τετάρτη 23 Φεβρουαρίου 2011

Σκoτεινή ύλη εναντίον τροποποιημένης βαρύτητας

Ο σπειροειδής γαλαξίας NGC 6946 και η καμπύλη περιστροφής 
του, που περιγράφει πώς μεταβάλλεται η ταχύτητα περιστροφής 
των αστέρων γύρω από το κέντρο του (κατακόρυφος άξονας) 
ως συνάρτηση της απόστασης τους από αυτό (οριζόντιος άξονας). 
Η πράσινη καμπύλη αντιστοιχεί στην πρόβλεψη της Νευτώνειας
 βαρύτητας λαμβάνοντας υπόψη μόνο τη φωτεινή μάζα του γαλαξία. 
Η  Νευτώνειας βαρύτητα υπολείπεται των παρατηρήσεων 
και απαιτεί την ύπαρξη σκοτεινής ύλης επιπλέον της φωτεινής. 
Η κίτρινη γραμμή είναι η πρόβλεψη της τροποποιημένης βαρύτητας, 
η οποία ερμηνεύει σωστά τις παρατηρήσεις χωρίς την ανάγκη 
επιπλέον σκοτεινής ύλης. (πηγή περιοδικό SCIENCE vol 317, 3 
August 2007)
Το 80% της μάζας του Σύμπαντος δεν εκπέμπει ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία. Μπορούμε να συμπεράνουμε την ύπαρξη της μόνο από την βαρυτική επίδραση που ασκεί στη συνήθη φωτεινή ύλη, άστρα και αέριο. Οι σπειροειδείς γαλαξίες παραδείγματος χάρη, περιστρέφονται πιο γρήγορα από ότι υπαγορεύει η φωτεινή τους μάζα. Οι γαλαξίες που ανήκουν σε σμήνη κινούνται με ταχύτητες οι οποίες μπορούν να εξηγηθούν μόνο αν υπάρχει μάζα στο σμήνος επιπλέον αυτής που βλέπουν τα τηλεσκόπια. Μετρήσεις της μικροκυματικής ακτινοβολίας υποβάθρου, η οποία αποτελεί την ηχώ της Μεγάλης Έκρηξης, δείχνουν ότι ολόκληρο το Σύμπαν κυριαρχείται από σκοτεινή ύλη άλλα και από την ακόμη πιο μυστηριώδη σκοτεινή ενέργεια.

Η υπόθεση της σκοτεινής ύλης έχει εδραιωθεί σε τέτοιο βαθμό στην επιστημονική και ευρύτερη κοινότητα ώστε δεν αναρωτιόμαστε πλέον αν πράγματι υπάρχει, αλλά ποια είναι η φύση της. Πειράματα βρίσκονται σε εξέλιξη στα βάθη της Γης για να εντοπίσουν το αινιγματικό σωματίδιο της σκοτεινής ύλης, ενώ αστρονόμοι προσπαθούν να παρατηρήσουν την ακτινοβολία γάμμα που εκπέμπεται κατά την διάσπαση των υποθετικών αυτών σωματιδίων.

Όμως υπάρχει και αντίλογος. Η υπόθεση της σκοτεινές ύλης στηρίζεται στην παραδοχή ότι η βαρύτητα, όπως περιγράφεται από τη Νευτώνεια δυναμική ή τη γενική θεωρία της σχετικότητας, ισχύει αναλλοίωτη σε μεγάλες (γαλαξιακές) κλίμακες. Είναι όμως γεγονός ότι ο νόμος της βαρύτητα έχει επαληθευθεί πειραματικά μόνο στο Ηλιακό μας σύστημα, το οποίο είναι πολλές τάξεις μεγέθους μικρότερο από τις διαστάσεις του Γαλαξία. Είναι πιθανόν λοιπόν σε πολύ μεγάλες κλίμακες να υπάρχουν αποκλίσεις από το νόμο της βαρύτητας που έχει καθιερωθεί και επαληθευθεί στις Γήινες διαστάσεις. Τέτοιες αποκλίσεις θα γίνονταν αντιληπτές μόνο σε παρατηρήσεις των κινήσεων αστέρων γύρω από γαλαξίες, της δυναμικής των γαλαξιών σε σμήνη ή της διαστολής ολόκληρου του Σύμπαντος. 

Η υπόθεση της τροποποιημένης βαρύτητας (Modified Newtonian dynamics, MOND) διατυπώθηκε στην δεκαετία του 80 και προτείνει ότι ο νόμος του Νεύτωνα ισχύει μόνο για μεγάλες επιταχύνσεις και πρέπει να τροποποιηθεί για πολύ μικρές τιμές της επιτάχυνσης, παρόμοιες με αυτές που νιώθουν τα αστέρια όταν κινούνται στο δυναμικό ενός γαλαξία ή οι γαλαξίες ενός σμήνους. Η ανάπτυξη της υπόθεσης αυτής έχει ομοιότητες με την γέννεση της κβαντομηχανικής στις αρχές του 20ου αιώνα, όπου πειράματα σε κλίμακες πολύ μικρότερες από αυτές που μας είναι άμεσα αντιληπτές υποχρέωσαν τους επιστήμονες να δημιουργήσουν μια νέα πιθανοκρατική θεωρία για τον μικρόκοσμο.

Αν και η θεωρία της τροποποιημένης βαρύτητας για πολλά χρόνια θεωρούνταν αιρετική και αποκομμένη από την πραγματικότητα, τα τελευταία χρόνια κερδίζει συνεχώς έδαφος και πλέον ανταγωνίζεται στα ίσα την υπόθεση της σκοτεινής ύλης και ενέργειας. 

Πρόσφατη ανακοίνωση συνοψίζει τη θέση των δυο υποθέσεων, σκοτεινή ύλη και τροποποιημένη βαρύτητα, έναντι των παρατηρησιακών δεδομένων. Η τροποποιημένη βαρύτητα είναι σε θέση να εξηγήσει την περιστροφή των σπειροειδών γαλαξιών χωρίς την προσθήκη σκοτεινής ενέργειας. Επιπλέον μεγάλη της επιτυχία αποτελεί η ορθή πρόβλεψη του λόγου φωτεινότητας προς μάζα των νάνων γαλαξιών που γεννώνται στον απόηχο γαλαξιακών συγκρούσεων μεγάλης ταχύτητας από αέριο που εκτινάσσεται σε μεγάλες αποστάσεις από το αρχικό σύστημα. Αυτοί οι νάνοι γαλαξίες αποτελούν πονοκέφαλο για την υπόθεση της σκοτεινής ύλης, η οποία αδυνατεί να εξηγήσει την παρατηρούμενη μάζα και φωτεινότητα.


Όμως η τροποποιημένη βαρύτητα αντιμετωπίζει επίσης προβλήματα. Ένα από αυτά είναι ότι αποτυγχάνει να εξηγήσει την συνολική μάζα των σμηνών γαλαξιών. Εκεί απαιτείται μάζα 2 φορές περισσότερη από αυτή που βλέπουμε (η θεωρία της σκοτεινής ύλης απαιτεί μάζα 10 φορές μεγαλύτερη της φωτεινής) για να εξηγηθούν οι μετρούμενες ταχύτητες των γαλαξιών που ανήκουν στο σμήνος. Αυτό είναι ανησυχητικό. Η θεωρία που επιδιώκει να εξαλείψει την ανάγκη της σκοτεινής ύλης, στην περίπτωση των σμηνών γαλαξιών πρέπει να επικαλεστεί την ύπαρξη της. Για κάποιους επιστήμονες όμως η ασυμφωνία κατά ένα παράγοντα 2 δεν είναι καταστροφική καθώς υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις που θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη διαφορά. Είναι πολύ πιθανό παραδείγματος χάρη, μεγάλες ποσότητες συνήθους φωτεινής ύλης να βρίσκονται σε κατάσταση πυκνότητας και θερμοκρασίας που κάνει τον εντοπισμό της εξαιρετικά δύσκολο από τα υπάρχοντα τηλεσκόπια. Επιπλέον αν υποατομικά σωματίδια όπως τα νετρίνα αποδειχθεί ότι έχουν αρκετά μεγάλη μάζα (ξέρουμε ότι δεν είναι μηδέν αλλά δεν έχουμε ακόμη μετρήσει την ακριβή τιμή της) τότε η τροποποιημένη βαρύτητα δεν θα αντιμετώπιζε πρόβληματα στα σμήνη γαλαξιών.
 
Κύρια πρόκληση όμως για τη θεωρία της τροποποιημένης βαρύτητας είναι η ερμηνεία κοσμολογικών παρατηρήσεων, όπως οι διαταραχές της μικροκυματικής ακτινοβολίας υποβάθρου και η δημιουργία των δομών μεγάλης κλίμακας στο Σύμπαν (π.χ. σμήνη και υπερσμήνη γαλαξιών), τα οποία η υπόθεση της σκοτεινής ύλης και ενέργειας εξηγεί με μεγάλη επιτυχία και ακρίβεια. Μέχρι σήμερα κάτι τέτοιο δεν έχει επιτευχθεί από τους υποστηρικτές της τροποποιημένης βαρύτητας.  Κάποιες παραλλαγές της θεωρίας έχουν φτάσει κοντά στο να ερμηνεύσουν κάποια κοσμολογικά δεδομένα, άλλα όχι στο βαθμό ακρίβειας που επιτυγχάνει η θεωρία της σκοτεινής ενέργειας. Η αντιπαράθεση ανάμεσα στα δύο στρατόπεδα συνεχίζεται.